Հովհաննես Այվազովսկի

Համաշխարհային ճանաչման արժանացած մեծագույն ծովանկարիչ Հովհաննես Այվազովսկու առնչությամբ սովետական հանրագիտարանները լռության էին մատնում նրա ազգային պատկանելությունը, նրան անվանելով ռուս նկարիչ :

Մինչդեռ հասարակական գործունեությանընթացքում նրան մշտապես առաջնորդել է սերը իր ժողովրդի հանդեպ:

1883-ին Ղրիմը Ռուսաստանին միացնելուց հետո հայ ազգային բնակչությանը սկսեց ձգել լեռնային բնությամբ Հայաստանին շատ նման տարածքը, որտեղ հայկական գաղթօջախում ապրում ու ստեղծագործում էր Պետերբուրգը մերժած Հովհաննես Այվազովսկին: Թեոդոսիայում հիմնելով հայկական դպրոց, տպարան, կառուցելով և վերանորոգելով հայկական եկեղեցիներ, հիմնելով գեղարվեստի ուսումնարան, պատմահնագիտական թանգարան, խմելու ջուր հասցնելով քաղաքի հայաբնակ թաղամաս, օգնելով քաղաքի երկաթգծի կառուցմանը` նա ժամանակ և հնարավորություններ է գտել օգնել հայ ուսանողներին, նպաստել պատմական արժեքավոր գրքերի հրատարակմանը, հատուկ ուշադրության արժանացնել Թուրքիայի հայությանը…

Այվազովսկու տունը Թեոդոսիայում եղել է յուրօրինակ ուխտատեղի: Այստեղ հյուրընկալվել են հայ գրողներ, մեծ ցուցասրահի բեմում հանդես են եկել հայ դերասանական ու երաժշտական արվեստի գործիչներ, մկրտություն ստացել 19-րդ դարի երկրորդ կեսի բոլոր հայ նկարիչները: Ժամանակակիցների վկայությամբ Այվազովսկին երազել է ստեղծել մի միություն` նրա շուրջը համախմբելով աշխարհասփյուռ հայ արվեստագետներին:

Հայաստանում ճամփորդելուց հետո մեծ նկարչի վրձնին են արժանանում Սևանա լիճը, Արարատը, Արարատյան դաշտը:

Բնանկարների այս շարքում առանձնապես ուշագրավ է «Նոյն իջնում է Արարատից»  կտավը, որը շնչում է բիբլիական վեհությամբ:

Դավանելով հայ առաքելական եկեղեցուն` մի ամբողջ շարք պատկերներ է ստեղծել աստվածաշնչյան, ինչպես նաև պատմական թեմաներով` «Հայ ժողովրդի մկրտությունը»,«Երդում Վարդան զորավարի»...

Այվազովսկու կյանքը հատկանշվում է նրա ձգտումները բացահայտող արդեն շատերին հայտնի ուշագրավ մի փաստով:

Իր նկարներից մեկը առիթի բերմամբ թուրքական պալատական կառույցների գլխավոր ճարտարապետ Սարգիս Պալյանին է նվիրում նկարիչը: Վերջինս իր հերթին այդ նկարը նվիրում է սուլթան Աբդուլ Ազիզին: Նկարչասեր սուլթանը նոր նկարների պատվերներ է հղում Թեոդոսիա` 1874-ին Այվազովսկուն պարգևատրելով ՙՕսմանիե՚ շքանշանով և այլ բարձր պարգևներով:

1895-ին սուլթան Աբդուլ Համիդը «հայկական հարցը» վերջացնելու նպատակով կազմակերպում է ցեղասպանություն: Այս սոսկալի իրողությունը ցնցում է նկարչին: Որպես արձագանք` նա ստեղծում է հայկական թեմաներով կտավները`«Հայերի կոտորածը Տրապիզոնում»,«Հայերին լցնում են նավերը»,«Հայերին կենդանի նետում են ծովը»  և այլ պատկերներ, որոնք ցուցադրում է Մոսկվայում, Օդեսայում: Նրա ամենօրյա հոգսն է դառնում կոտորածից փրկված ու Թեոդոսիա գաղթած հարյուրավոր հայ գաղթականներին ապաստանելը: Այս օրերին է տեղի ունենում նշանավոր միջադեպը` օսմանյան շքանշանները իր շան վզից կախելը, այնուհետև դրանք ծովը նետելը:

Այվազովսկու անձի հետ կապված խորհրդանիշերից մեկը նրա շիրիմի` հայերեն արձանագրություն կրող գերեզմանաքարն է, որի դամբարանագիրը` քաղված Խորենացու «Հայոց պատմությունից», փաստում է`«Մահկանացու ծնեալ, անմահ զյիւր յիշատակ եթող…»

Հ.Գ. Հայ մեծ ծովանկարչի արձանը Երևանում տեղակայված է Օղակաձև զբոսայգու Կամերային երաժշտության տանը հարող հատվածում:

Հարցեր, պատասխաններ, մեկնաբանություններ